Mâni (Türk Halk Edebiyatı - Ders Notları)

Mâni

·        Şükrü Elçin’e göre mâni, “Anonim şiiri en yaygın olan. Düğünlerde, kadın topluluklarda, iş yerinde, tarlalarda söylenen, sekiz ya da yedi heceli, dört mısralık manzumedir.”

·        Fuad köprülü, mâni, mânâdan bozulmuş olan Arapça kökeni, tuyugla ilişkisi olduğunu söyledi.

·        Niyazi Eset, mâni, Türkmâni’deki olduğu gibi nisbet olduğunu söyledi.

·        Ahmet Kabaklı, ‘Türk Edebiyatı Tarihi’ kitabında, mâni ve tuyug’un farkı sadece vezin olduğunu söyledi

v Bölgelerde mâninin karşılığı

Kars : Akışta, Meni

Doğu Anadolu Bölgesi : Bayatı, Mahnı, Peşrev

Denizli : Deyişme, Mana

Erzincan : Ficek

Urfa : Hoyrat/Horyat (Erkek), Meani (Kadın)

Doğu Karadeniz Bölgesi : Karşı beri

v Türk dünyasında mâninin karşılığı

Azerbaycan : Bayatı

Kerkük : Hoyrat/Horyat

Balkanlar : Martifal

Türkmenistan : Rübayı

Gagauzlar : Şın, Çın

Kazakistan & Kırgızistan : Tört Sap, Öleng, Kayım

Özbekistan : Törtlik, Aşula, Koşuk

Uygur : Törtlik

-Söyleyen genellikle kadınlar

Ø  Mâni kafiyeleri

a.      Tek-çift kafiyeli abab

b.     Birinci ve üçüncü mısra serbest xaxa

c.      İlk üç mısra kafiyeli ve dördüncü serbest aaax

d.     Dört mısra hepsi kafiyeli aaaa

Ø  Sınıflandırılması

*Konuya göre

1.     Ramazan,bekçi, davulcu

2.     Semai (İstanbul)

3.     Mektup

4.     Düğün

5.     Niyet

6.     Gurbet

7.     Beddua

8.     Asker

9.     Giyim, kuşam

10. Gün, mevsim

11.  Şehirler

12. Bilmecemsi

13. Aşıkların söylediği

14. Kahve

15. Gözle ilgili

16. Teke,maddeleri

17. Adlarla ilgili

18. Dedim-dedili

19. Tabiat olaylar

-Mantıvar (Mantufar)

Hızırellezde, Çukurova (Kadirli ve çevresi), İç Karadeniz (Tokat ve çevresi), Ege Bölgesi ve Balkanlardaki Türk topluluk tarafından kutlanıyor. İzmirde ise 5-6 Mayıs kutlanıyor

*Şekillere göre

1.     Düz 4 mısralı, 7 heceli, aaxa kafiyeli.

2.     Cinaslı kafiyeleri cinaslı

3.     Ayaklı

3.1  Kesik ilk hece sayısı az olup kafiyesi cinaslı olanlar

3.2  Doldurma Kesik mısra sayısı dörtten fazla, ilk mısranın hece sayısı az ayaklı mâni

3.3  İstanbul mânisi Adam aman cümlesiyle başlayan mâniler

4.     Yedekli artık mısra sayısı arttırılmasıyla oluşan mâniler

5.     Karşı beri Deyiş Akışta karşılıklı söyleyen mâniler

-Tek dörtlük, ilk 2 mısra doldurma, son 2 mısra ise anlam.

Ninni (Türk Halk Edebiyatı - Ders Notları)

Ninni

Anonim halk şiiri Divan-ı Lugat-ı Türk’te, Kaşgarlı Mahmud ninni yerine “Balu Balu/ Bulu Bulu” terimlerini kullanmışlar fakat bu eserde ilk örneği yoktur. Kökeni “ninni” İtalyanca olduğunu iddia edilir fakat yansıtma olduğu için nen-eyle den geldiği için Türkçe olarak kabul edilir (Karaca Oğlan’ın dörtlüğünde geçer).

Ninni, çocukları uyutmak ve susturmak için, beşikteyken ya da kucağındayken söylenen ezgili sözlerdir.

• ·         Türk dünyasında ninni karşılığı :

Kırgızistan – Alday Alday

Doğu Türkistan, Uygur – Allay Allay

Özbekistan – Allo

Kırım Tataristan – Ayya Ayya

Khazakstan – Beşik Jırı, Elde Eldi

Tataristan – Bişik Cırı, Bölü Cırı

Çatay Türkçesi – Elle Elle

Türkiye, Azerbaycan – Laylay

Türkiye, Kerkük – Leyle

Türkiye – Ninni

• ·         Özellikleri :

1.       İlk söyleyen unutulmuştur.

2.       Çoğu zaman söyleyen kızlardır.

3.       Kelime yapısı bölgenin dil özelliği taşır.

4.       Eskiden hece vezniyle söylemiştir.

5.       Pedagojik formasyonu, beşikteyken çocuk milli ve dini terbiyeyi almış olacaktır.

6.       Dinlediği ilk ezgili sözler.

7.       Kalıp ifade vardır.

(Başta : dandini dandini dan iki... ; eee... dedim/yavrum ; hu hu hu Allah ; hu hu hu kuşu ; kızım kızım benim kızım ; ninni dedim/derim)

(Sonda : eee... eee ; hu... hu... ; ninni ninni ninni/nenni nenni nenni ; piş piş piş ; uyusun da büyüsün)

8.       7-8 heceli, 4 mısradan oluşur.

9.    Kafiyelenir {a. Mesnevi (aabb) ; b. Mani (aaxa) ; c. Koşmanın ilk dörtlüğü (abab/xaxa) ; d. 5-6 mısralı kendi aralarında kafiyeli olanlar (aaaaaa)}

• ·         Sınıflandırılması :

Çocuklara göre :

1)      Erkek çocukları için,

2)      Kız çocukları için,

3)      Hem erkek hem kız çocukları için söyleyen ninniler

Söyleyiş sebepleri :

1)      Avutmak için,

2)      Uyutmak için,

3)      Oynatmak için söyleyen ninniler

Konulara göre :

1)      Dini, kutsi, fikri

2)      Efsane, ağıt türü

3)      Dilek ve temenni

4)      Sevgi

5)      Övgü, yergi

6)      Şikayet, teesür

7)      Ayrılık, gurbet

8)      Vaad

9)      Tehdit, korkutma

Ninni’den bir başka türü, söyleyen belli olanlara taklidi ninni deniyor. Taklidi ninni söyleyen, Şeyh Galib, Şakir, Şeref Hanım, Mehmet Emin Yurdakul, Ziya Gökalp, Nezhiye Araz.

Türkiye’den Arif Nihat Asya, Azerbaycan topraklarından ise Halil Rıza, Nebi Hazri, Bahtiyar Vahapzade gibi bazı şairler ninni ilhamıyla şiirler yazar.

Nazım Şekilleri 2 (Eski Edebiyatı)

Adı	Kıt’a قطعه	Nazm نضم	Rubai رباعي	Tuyug طويوغ\طوىوق
Kelime Manası	Parça	Dizmek	Dörtlük	Şarkı söyleme
Beyit Sayısı	*En az 2 *daha çok 9-10 *30-40 kadar da var	*En az 2 *Genellikle 10-12	*4 mısra *dörtlük	*4 mısra
Kafiye şeması	xa xa xa / ab ab ab	aa xa xa	aa xa / xa xa	aa xa / bazen xa xa
Matla	Yok	?	?	?
Vezin	Serbest	Serbest	*Ahrem *Ahreb *Her aynı grubundan kullanılabilir	- . - -/- . - -/- . -
Mahlas	Yok bazen söyler	Yok	Yok	Yok
Konu	Çeşidi fazla	Övgü, yergi, tarih düşürme
Ayrıntı	Matla, makta, mahlas bulunmaz Bend yerine kullanılmış	Matla beyti kafiye farklı olması	Ahreb,ahrem vezinleri Güzel ve ahenkli söyler 1-3 mısra doldurma 4. mısra söylemek istediği	Azeri ve Çağatay’da Sadece Türklere  mensuptur Cinaslı